Semester 2

UFUPISHO WA SOMO: FASIHI YA KISWAHILI(Introduction to Kiswahili Literature ) (Sura ya 2, 3 na 4)
Sura ya Pili: Dhana ya Fasihi
Fasihi ni sanaa ya kutumia lugha kwa njia ya kisanaa ili kufikisha ujumbe, kuibua hisia, mawazo na mitazamo ya jamii. Tofauti na sanaa nyingine kama uchongaji au uchoraji, fasihi hutegemea lugha kama chombo cha kuwasilisha maudhui. Fasihi huonesha tabia za binadamu, maisha yao ya kila siku, maadili, na changamoto mbalimbali za kijamii. Pia huakisi utamaduni wa jamii na hivyo kutambulika kama “kioo cha jamii”.
Fasihi kama Sanaa
Sanaa ina uzuri, ujumbe, na ubunifu. Kazi ya fasihi huleta kiumbe kipya cha fikra chenye ujumbe uliobeba mafunzo, hisia au onyo. Ingawa sanaa ina uzuri, lengo kuu ni kufikisha ujumbe fulani kupitia ubunifu wa lugha.
Dhima za Fasihi
Fasihi hushughulikia maisha ya binadamu, hisia zake, mawazo, imani, na masuala yanayomkabili. Ni pana kwa sababu ubinadamu ni mpana. Kwa kutumia lugha, fasihi huhifadhi tamaduni, kuonya, kuelimisha, na kuburudisha.
Aina Kuu za Fasihi
1. Fasihi Simulizi – huhifadhiwa na kuwasilishwa kwa mdomo (kughani, kusimulia).
2. Fasihi Andishi – huandikwa na huhifadhiwa katika maandishi kama hadithi, riwaya, tamthilia na mashairi.
Sura ya Tatu: Fasihi Simulizi
Fasihi simulizi ni kazi za sanaa zinazowasilishwa kwa maneno yanayotamkwa au kutendwa. Lugha ndiyo nguzo kuu ya utanzu huu.
Tanzu za Fasihi Simulizi
1. Hadithi
Ni masimulizi ya kubuni yenye funzo au maadili. Huwa na utangulizi maalum (“Paukwa – Pakawa”). Vipera vyake ni:
• Ngano – hadithi za maadili kwa watoto, wahusika mchanganyiko.
• Hurafa – wahusika wanyama wenye tabia kama za binadamu.
• Hekaya – visa vinavyofundisha hekima; mfano hekaya za Abunuwasi.
2. Vitendawili na Mafumbo
• Vitendawili – maswali ya kifumbo yanayohitaji majibu.
• Mafumbo – kauli zenye maana fiche zinazohitaji kufumbuliwa kwa kutumia taswira.
3. Methali
Ni semi fupi zenye busara na maadili, zinazowakilisha falsafa na tajriba ya jamii. Hutumika kuonya, kufundisha na kuelekeza.
4. Nahau
Ni misemo ya picha yenye maana iliyofichika, mara nyingi si ya moja kwa moja. Huwa na undani mzito na huonyesha utamaduni wa jamii.
5. Majigambo
(Hayakufafanuliwa kikamilifu kwenye maandishi, lakini ni mbinu ya fahari au kujisifu.)
Sura ya Nne: Fasihi Andishi
Fasihi andishi hutofautiana na fasihi simulizi kwa sababu huhifadhiwa kwa maandishi, ni mali ya mwandishi, na hadhira huiwasiliana nayo kwa kusoma.
Tofauti Kuu kati ya Fasihi Simulizi na Andishi
• Simulizi hutendwa na kuwasilishwa moja kwa moja kwa hadhira; andishi huwasilishwa kwa maandishi.
• Simulizi hutegemea tukio maalum; andishi husomwa muda wowote.
• Simulizi ni mali ya jamii; andishi ni mali ya mwandishi.
• Simulizi huruhusu ubunifu wa wakati huo; andishi hufuata maandishi kama yalivyo.
Tanzu za Fasihi Andishi
1. Hadithi
Hugawanywa katika:
a) Hadithi Fupi
• Simulizi fupi, tukio moja, wahusika wachache, muda mfupi.
b) Riwaya
• Hadithi ndefu ya kubuni, mawanda mapana, wahusika wengi, na visa vingi.
Sifa za Riwaya
• Ubunifu, usimulizi wa nathari, mchanganyiko wa visa, mandhari pana, na uhusiano na wakati.
Aina za Riwaya
Kuna mikondo miwili:
I. Riwaya Dhati
Huzingatia masuala mazito ya kijamii, kiuchumi, kisiasa, kiimani au kifalsafa. Matawi yake ni:
• Riwaya ya kijamii
• Kisaikolojia
• Kitawasifu / Wasifu
• Kihistoria
• Kimaadili
• Kimapinduzi
• Kifalsafa
• Barua
• Vitisho
II. Riwaya Pendwa
Hulenga kuburudisha kwa visa vya:
• Mapenzi
• Upelelezi
• Uhalifu
• Ujambazi
• Ujasusi
Utungaji wa Riwaya
Mwandishi lazima abuni:
• Kichwa,
• Dhamira,
• Ujumbe,
• Wahusika,
• Mandhari,
• Ploti (msago au kioo).
Vipengele vya Fani na Maudhui katika Riwaya
• Fani: wahusika, mandhari, muundo, mtindo na lugha.
• Maudhui: dhamira, migogoro, ujumbe, falsafa na mafunzo.
2. Tamthilia
Ni kazi ya fasihi iliyokusudiwa kuigizwa. Hutofautiana na riwaya kwa kuwa inaigizwa jukwaani, redioni au kwenye runinga.
Aina za Tamthilia
1. Ramsa – huzungumzia ushindi wa mwema dhidi ya uovu.
2. Tanzia – mhusika mkuu hushindwa na mara nyingi hufa, huishia huzuni.
3. Vichekesho – tamthilia za kuchekesha, mara nyingi huzua kejeli na kejeli.
HITIMISHO LA UFUPISHO
Kwa ujumla, fasihi ni sanaa ya lugha inayochunguza maisha ya binadamu. Ina matawi makuu mawili: fasihi simulizi (ya mdomo) na fasihi andishi (ya maandishi). Kila utanzu una mbinu, tanzu, na dhamira zinazolenga kuelimisha, kuburudisha, kuonya, kukuza tamaduni na kuakisi maisha ya jamii.